การจักสานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
ภาคอีสา ภาคอีสานหรือภาคตะวันออกเฉียงเหนือ พื้นที่โดยทั่วไปเป็นมีดินแดนรวมกัน ๑๗ จังหวัด คือ กาฬสินธุ์ ขอนแก่น มุกดาหาร ชัยภูมิ นครพนม นคราชสีมา บุรีรัมย์ มหาสารคาม ยโสธร ร้อยเอ็ด เลย ศรีสะเกษ สกลนคร สุรินทร์ หนองคาย อุดรธานี และ อุบลราชธานี
ดินแดนทางภาคอีสาน มีแอ่งสำคัญสองแห่ง แอ่งตอนล่างคือ แอ่งโคราช มีแม่น้ำมูล ชี ปาว และพอง ไหลลงสู่แม่น้ำโขง เชื่อกันว่าภาคอีสานเคยเป็นทะเลมาก่อนใต้ดินนั้นจะมีสภาพเป็นเกลือ เมื่อน้ำท่วมทำให้ดินทั่วไปเค็ม ก่อให้เกิดป่าละเมาะ ชาวบ้านดำเนินชีวิตด้วยการกสิกรรม แอ่งตอนเหนือ คือดินแดนที่ขึ้นไปยังที่ราบสูง เลยทิวเขาภูพานขึ้นไป เรียกว่า แอ่งสกลนคร ลุ่มน้ำที่สำคัญได้แก่ สงครามและฟุ้ง ซึ่งไหลลงสู่แม่น้ำโขงเช่นกัน มีหนองหานเป็นแหล่งน้ำที่ใหญ่ที่สุด มีน้ำใช้ตลอดปี แต่ดินแดนส่วนใหญ่ของแอ่งนี้มักเป็นดินเค็ม จึงใช้ประโยชน์ในการเพาะปลูกได้น้อย ชาวบ้านหันมาทำนาเกลือ โดยขุดน้ำใต้ดินขึ้นมาตากแดด เป็นแหล่งเกลือที่มีคุณภาพมาก
ดินแดนทางภาคอีสาน มีแอ่งสำคัญสองแห่ง แอ่งตอนล่างคือ แอ่งโคราช มีแม่น้ำมูล ชี ปาว และพอง ไหลลงสู่แม่น้ำโขง เชื่อกันว่าภาคอีสานเคยเป็นทะเลมาก่อนใต้ดินนั้นจะมีสภาพเป็นเกลือ เมื่อน้ำท่วมทำให้ดินทั่วไปเค็ม ก่อให้เกิดป่าละเมาะ ชาวบ้านดำเนินชีวิตด้วยการกสิกรรม แอ่งตอนเหนือ คือดินแดนที่ขึ้นไปยังที่ราบสูง เลยทิวเขาภูพานขึ้นไป เรียกว่า แอ่งสกลนคร ลุ่มน้ำที่สำคัญได้แก่ สงครามและฟุ้ง ซึ่งไหลลงสู่แม่น้ำโขงเช่นกัน มีหนองหานเป็นแหล่งน้ำที่ใหญ่ที่สุด มีน้ำใช้ตลอดปี แต่ดินแดนส่วนใหญ่ของแอ่งนี้มักเป็นดินเค็ม จึงใช้ประโยชน์ในการเพาะปลูกได้น้อย ชาวบ้านหันมาทำนาเกลือ โดยขุดน้ำใต้ดินขึ้นมาตากแดด เป็นแหล่งเกลือที่มีคุณภาพมาก
เนื่องจากพื้นที่เป็นตัวกำหนดวิถีชีวิต ความเป็นอยู่และครรลองที่ดีงามหลายประการ ชีวิตความเป็นอยู่เปี่ยมไปด้วยคติความเชื่อประจำถิ่น พร้อมกับหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาที่สืบทอดกันมาเรียกว่า วัฒนธรรมลุ่มน้ำโขง ที่มีลักษณะดังนี้ ๑. อาชีพ ส่วนใหญ่เป็นอาชีพเกษตรกร มีการเพาะปลูก และทำประมงน้ำจืด นอกจากนี้มีอาชีพรับจ้างพร้อมงานอื่นประกอบด้วย เช่น แกะสลัก จักสาน เป็นต้น
๒. คติความเชื่อ บรรพชนดั้งเดิมชาวอีสาน เชื่อว่า พระยาแถน หรือแถนฟ้าหลวง เป็นผู้สร้างสรรค์สิ่งทั้งหลายในโลก พระยาแถน นี้ตามภาษาภาคกลาง คือ พระอินทร์นั่นเอง นอกจากนี้ยังมีความเชื่อในเรื่องพ่อมด หมอผี ที่ช่วยในการรักษาโรคภัยไข้เจ็บ ชาวไทยอีสานเชื่อว่าพระยาแถนทำหน้าที่ให้ฝนแก่มนุษย์ แต่ถ้าครั้งใดที่พระยาแถนลืมทำหน้าที่ดังกล่าว ชาวบ้านจะจัดให้มีการแห่บั้งไฟ เพื่อปลุกกระตุ้นเตือนให้พระยาแถนทำหน้าที่ให้เหมือนเดิม ในพิธีจุดบั้งไฟนี้ บางท้องที่จะมีเทศน์เรื่องพระยาคันคาก (คางคก) ที่จะต้องต่อสู้กับพระยาแถนเพื่อส่งฝนมายังเมืองมนุษย์ในพิธีกรรมการเทศน์ จะมีการเซิ้ง การรำที่ค่อนข้างหยาบโลน มีการเล่นอวัยวะเพศ หรือทำตุ๊กตาร่วมเพศ ทั้งนี้เพราะคติความเชื่อที่ว่า ถ้าไม่ทำเช่นนี้ ผีชั้นเลวจะมารบกวน ทำให้พิธีกรรมขาดความขลัง ฝนจะไม่ตกลงมาถึงพื้นมนุษย์ จากอิทธิพลนี้ ทำให้รวมไปถึงการตั้งชื่อเด็ก หรือการชมเด็กว่าน่ารักน่าชัง ก็เพราะเกรงว่าผีจะมาทำร้าย
คติความเชื่อที่ถือว่าทำให้เกิดความสงบสุขให้แก่สังคม แก่ตนเอง เพื่อนฝูงมิตรสหายของชาวอีสาน คือ ประเพณีผูกเสี่ยว คือการผูกให้คนทั้งสองเป็นกัลยาณมิตรกัน ในทางจริยธรรม แบ่งชีวิตจิตใจ ทุกข์และสุขให้กันและกัน เสี่ยวจึงมีความหมายถึงความเป็นเพื่อนแท้นั่นเอง
๓. ที่อยู่อาศัย บ้านหรือที่อยู่ของชาวไทยอีสาน มักเรียกกันว่า เรือนเหย้า หรือ เฮือนย้าว
เรือนเหย้า จะมีลักษณะคล้ายเรือนเครื่องผูกทั่วไปทางภาคกลาง ขนาดจะเล็กหรือใหญ่ แล้วแต่ฐานะทางเศรษฐกิจ อุปกรณ์ที่ใช้ในการปลูกสร้างก็หาง่ายตามท้องถิ่น เช่น ไม้ไผ่ ใบจาก หญ้าคาและแฝก หวาย โดยไม้ไผ่ใช้ทำโครงสร้าง ฝา ใบจากทำได้ทั้งหลังคาและฝาบ้าน หญ้าคาและแฝกเป็นพืชประเภทเดียวกันใช้ทำได้ทั้งฝาบ้านและหลังคา หวายนั้นนำมาถักผูกตัวเรือนให้ยึดเป็นหลัง การสร้างที่อยู่อาศัยลักษณะนี้จะมีความสัมพันธ์กับศิลปะการจักสาน เพราะไม้ไผ่ ใบจาก หญ้าคา ต้องนำมาผ่า จัก และสานให้เป็นส่วนประกอบของตัวบ้าน
การปลูกสร้าง มีการถือฤกษ์ ยาม ลักษณะตัวเรือนจะสูงโปร่ง พ้นสภาพน้ำท่วมขัง บนตัวเรือนจะมีชานเรือน บริเวณใต้ถุนที่สูงโปร่ง ใช้เป็นที่พักผ่อน เก็บสิ่งของเครื่องใช้ เช่น เครื่องจักสาน คันไถ เป็นต้น ฝาของตัวเรือนเป็นฝาขัดแตะและฝาสอดซึ่งเป็นศิลปะของงานจักสานโดยเฉพาะ ปัจจุบันตัวเรือนมีการดัดแปลงโดยใช้ไม้เนื้อแข็งเข้าเสริม เป็นโครงสร้างที่แข็งแรงขึ้น บางท้องที่มีการแทรกคติความเชื่อ โดยนำ ไม้พยุง” มาสอดใต้คาน เพื่อถือเป็นการพยุงฐานะให้มั่นคงอยู่เย็นเป็นสุข
ชาวไทยอีสานนิยม ปลูกสร้างบ้านเรือนตามบริเวณพื้นที่ราบ และตามแอ่งน้ำ การดำเนินชีวิตจึงประกอบไปด้วยเครื่องใช้ไม้สอยที่จำเป็นต่างๆ เช่น เครื่องมือกสิกรรม เครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน ที่มีทั้งงานสาน งานปั้น
๒. คติความเชื่อ บรรพชนดั้งเดิมชาวอีสาน เชื่อว่า พระยาแถน หรือแถนฟ้าหลวง เป็นผู้สร้างสรรค์สิ่งทั้งหลายในโลก พระยาแถน นี้ตามภาษาภาคกลาง คือ พระอินทร์นั่นเอง นอกจากนี้ยังมีความเชื่อในเรื่องพ่อมด หมอผี ที่ช่วยในการรักษาโรคภัยไข้เจ็บ ชาวไทยอีสานเชื่อว่าพระยาแถนทำหน้าที่ให้ฝนแก่มนุษย์ แต่ถ้าครั้งใดที่พระยาแถนลืมทำหน้าที่ดังกล่าว ชาวบ้านจะจัดให้มีการแห่บั้งไฟ เพื่อปลุกกระตุ้นเตือนให้พระยาแถนทำหน้าที่ให้เหมือนเดิม ในพิธีจุดบั้งไฟนี้ บางท้องที่จะมีเทศน์เรื่องพระยาคันคาก (คางคก) ที่จะต้องต่อสู้กับพระยาแถนเพื่อส่งฝนมายังเมืองมนุษย์ในพิธีกรรมการเทศน์ จะมีการเซิ้ง การรำที่ค่อนข้างหยาบโลน มีการเล่นอวัยวะเพศ หรือทำตุ๊กตาร่วมเพศ ทั้งนี้เพราะคติความเชื่อที่ว่า ถ้าไม่ทำเช่นนี้ ผีชั้นเลวจะมารบกวน ทำให้พิธีกรรมขาดความขลัง ฝนจะไม่ตกลงมาถึงพื้นมนุษย์ จากอิทธิพลนี้ ทำให้รวมไปถึงการตั้งชื่อเด็ก หรือการชมเด็กว่าน่ารักน่าชัง ก็เพราะเกรงว่าผีจะมาทำร้าย
คติความเชื่อที่ถือว่าทำให้เกิดความสงบสุขให้แก่สังคม แก่ตนเอง เพื่อนฝูงมิตรสหายของชาวอีสาน คือ ประเพณีผูกเสี่ยว คือการผูกให้คนทั้งสองเป็นกัลยาณมิตรกัน ในทางจริยธรรม แบ่งชีวิตจิตใจ ทุกข์และสุขให้กันและกัน เสี่ยวจึงมีความหมายถึงความเป็นเพื่อนแท้นั่นเอง
๓. ที่อยู่อาศัย บ้านหรือที่อยู่ของชาวไทยอีสาน มักเรียกกันว่า เรือนเหย้า หรือ เฮือนย้าว
เรือนเหย้า จะมีลักษณะคล้ายเรือนเครื่องผูกทั่วไปทางภาคกลาง ขนาดจะเล็กหรือใหญ่ แล้วแต่ฐานะทางเศรษฐกิจ อุปกรณ์ที่ใช้ในการปลูกสร้างก็หาง่ายตามท้องถิ่น เช่น ไม้ไผ่ ใบจาก หญ้าคาและแฝก หวาย โดยไม้ไผ่ใช้ทำโครงสร้าง ฝา ใบจากทำได้ทั้งหลังคาและฝาบ้าน หญ้าคาและแฝกเป็นพืชประเภทเดียวกันใช้ทำได้ทั้งฝาบ้านและหลังคา หวายนั้นนำมาถักผูกตัวเรือนให้ยึดเป็นหลัง การสร้างที่อยู่อาศัยลักษณะนี้จะมีความสัมพันธ์กับศิลปะการจักสาน เพราะไม้ไผ่ ใบจาก หญ้าคา ต้องนำมาผ่า จัก และสานให้เป็นส่วนประกอบของตัวบ้าน
การปลูกสร้าง มีการถือฤกษ์ ยาม ลักษณะตัวเรือนจะสูงโปร่ง พ้นสภาพน้ำท่วมขัง บนตัวเรือนจะมีชานเรือน บริเวณใต้ถุนที่สูงโปร่ง ใช้เป็นที่พักผ่อน เก็บสิ่งของเครื่องใช้ เช่น เครื่องจักสาน คันไถ เป็นต้น ฝาของตัวเรือนเป็นฝาขัดแตะและฝาสอดซึ่งเป็นศิลปะของงานจักสานโดยเฉพาะ ปัจจุบันตัวเรือนมีการดัดแปลงโดยใช้ไม้เนื้อแข็งเข้าเสริม เป็นโครงสร้างที่แข็งแรงขึ้น บางท้องที่มีการแทรกคติความเชื่อ โดยนำ ไม้พยุง” มาสอดใต้คาน เพื่อถือเป็นการพยุงฐานะให้มั่นคงอยู่เย็นเป็นสุข
ชาวไทยอีสานนิยม ปลูกสร้างบ้านเรือนตามบริเวณพื้นที่ราบ และตามแอ่งน้ำ การดำเนินชีวิตจึงประกอบไปด้วยเครื่องใช้ไม้สอยที่จำเป็นต่างๆ เช่น เครื่องมือกสิกรรม เครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน ที่มีทั้งงานสาน งานปั้น